Indian Law / Criminal Defense: рдХ्рдпा рдЖрдкрдХे рдХिрд╕ी рдкрд░िрдЪिрдд рдХो рдкुрд▓िрд╕ рдиे рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдорд╣ीрдиों рд╕े рдЬांрдЪ рдкूрд░ी рдирд╣ीं рд╣ुрдИ? рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рдЖрдкрдХो рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд (Default Bail) рдХे рдЙрд╕ рдЕрдЪूрдХ рдХाрдиूрдиी рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдПрдЧा рдЬो рдЬेрд▓ рдХे рддाрд▓े рдЦोрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЖрдк рдЬाрдиेंрдЧे рдХि рдХैрд╕े рд╕рдордп рдкрд░ рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдкेрд╢ рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рдПрдХ рдЖрдо рдЖрджрдоी рднाрд░рддीрдп рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ंрд╣िрддा (BNSS) рдХे рддрд╣рдд рдмिрдиा рдХेрд╕ рд▓рдб़े рдЕрдкрдиी рдЖрдЬ़ाрджी рд╡ाрдкрд╕ рдкा рд╕рдХрддा рд╣ै।
| bail-rights |
рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд (Default Bail) рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдХ्рдпों рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै?
рд╣рдоाрд░े рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 21 (Article 21) рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдХि рдкुрд▓िрд╕ рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдмिрдиा рдаोрд╕ рд╕рдмूрдд рдФрд░ рддрдп рд╕рдордп-рд╕ीрдоा рдХे рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХाрд▓ рддрдХ рдЬेрд▓ рдоें рдмंрдж рдирд╣ीं рд░рдЦ рд╕рдХрддी। рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рдХाрдиूрди рдХे рддрд╣рдд рдЬрдм рднी рдкुрд▓िрд╕ рдХिрд╕ी рдХो рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै, рддो рдЙрд╕े рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕рдордп рдХे рдЕंрджрд░ рдЕрдкрдиी рдЬांрдЪ рдкूрд░ी рдХрд░рдХे рдХोрд░्рдЯ рдоें рдЖрд░ोрдк рдкрдд्рд░ (Chargesheet) рджाрдЦिрд▓ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рдоें рдиाрдХाрдо рд░рд╣рддी рд╣ै, рддो рдХाрдиूрди рдЖрд░ोрдкी рдХो рд░िрд╣ा рд╣ोрдиे рдХा рдПрдХ рдЦाрд╕ рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрддा рд╣ै।
рдЗрд╕ рдХाрдиूрдиी рдЕрдзिрдХाрд░ рдХो рд╣ी рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд (Default Bail) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рд╕ांрд╡िрдзिрдХ рдЬ़рдоाрдирдд (Statutory Bail) рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। 1 рдЬुрд▓ाрдИ 2024 рд╕े рд▓ाрдЧू рд╣ुрдП рдирдП рдХाрдиूрди рднाрд░рддीрдп рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ंрд╣िрддा (BNSS) рдХी рдзाрд░ा 187 рдоें рдЗрд╕рдХे рдиिрдпрдо рд╕ाрдл рдХрд░ рджिрдП рдЧрдП рд╣ैं। рдкुрд░ाрдиे рдХाрдиूрди рдоें рдЗрд╕े CrPC рдХी рдзाрд░ा 167(2) рдХे рддрд╣рдд рдЬाрдиा рдЬाрддा рдеा। рдпрд╣ рдЕрдзिрдХाрд░ рдЗрддрдиा рдордЬрдмूрдд рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдПрдХ рднी рджिрди рдХी рджेрд░ी рдХрд░рддी рд╣ै, рддो рдХोрд░्рдЯ рдХो рдЖрд░ोрдкी рдХो рдЬ़рдоाрдирдд рджेрдиी рд╣ी рдкрдб़рддी рд╣ै, рдЪाрд╣े рдЕрдкрд░ाрдз рдХिрддрдиा рднी рдЧंрднीрд░ рдХ्рдпों рди рд╣ो।
рдпрд╣ рдХाрдиूрди рдЗрд╕рд▓िрдП рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддाрдХि рдкुрд▓िрд╕ рдордирдоाрдиी рди рдХрд░ рд╕рдХे рдФрд░ рдЬांрдЪ рдоें рддेрдЬी рд▓ाрдП। рдХрдИ рдмाрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдХिрд╕ी рдХो рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рддो рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдорд╣ीрдиों рддрдХ рдХोрдИ рд╕рдмूрдд рдпा рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдЕрджाрд▓рдд (Court) рдоें рдкेрд╢ рдирд╣ीं рдХрд░рддी। рдРрд╕े рдоें рдПрдХ рдиिрд░्рджोрд╖ рд╡्рдпрдХ्рддि рдмिрдиा рд╡рдЬрд╣ рдЬेрд▓ рдоें рд╕рдб़рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдЗрд╕ी рдЕрди्рдпाрдп рдХो рд░ोрдХрдиे рдХा рдПрдХ рдЕрдЪूрдХ рдХाрдиूрдиी рд╣рдеिрдпाрд░ рд╣ै। рдпрд╣ рдХोрдИ рднीрдЦ рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╣рд░ рдЖрд░ोрдкी рдХा рдПрдХ рдкूрд░्рдг рдХाрдиूрдиी рдЕрдзिрдХाрд░ (Indefeasible Right) рд╣ै।
рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рд╕рдордЭें: рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рд╡рд╣ рдХाрдиूрдиी рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै рдЬो рддрдм рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЬрдм рдкुрд▓िрд╕ рддрдп рд╕рдордп (60 рдпा 90 рджिрди) рдХे рднीрддрд░ рдХोрд░्рдЯ рдоें рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ (рдЖрд░ोрдк рдкрдд्рд░) рдкेрд╢ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддी। рдирдП рдХाрдиूрди BNSS рдХी рдзाрд░ा 187 рдХे рддрд╣рдд рдпрд╣ рдЖрд░ोрдкी рдХा рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै।
рд░ाрдХेрд╢ рдХुрдоाрд░ рдкॉрд▓ рдмрдиाрдо рдЕрд╕рдо рд░ाрдЬ्рдп (2017) рдФрд░ рдПрдХ рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХी рдХрд╣ाрдиी (Landmark Judgment / Case Study)
рд░ाрдХेрд╢ рдХुрдоाрд░ рдкॉрд▓ рдмрдиाрдо рдЕрд╕рдо рд░ाрдЬ्рдп (2017) рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХा рдПрдХ рдмेрд╣рдж рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдлैрд╕рд▓ा (Landmark Judgment) рд╣ै। рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдиे рд░ाрдХेрд╢ рдХुрдоाрд░ рдХो рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХे рдПрдХ рдоाрдорд▓े рдоें рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХिрдпा рдеा। рдЗрд╕ рдЕрдкрд░ाрдз рдоें рдЕрдзिрдХрддрдо рд╕рдЬा 10 рд╕ाрд▓ рддрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рдеी। рдкुрд▓िрд╕ рдиे 60 рджिрди рдмीрдд рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рднी рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдкेрд╢ рдирд╣ीं рдХी। рдЬрдм рд░ाрдХेрд╢ рдиे рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдоांрдЧी, рддो рдкुрд▓िрд╕ рдиे рдХрд╣ा рдХि рдЙрдирдХे рдкाрд╕ 90 рджिрди рдХा рд╕рдордп рд╣ै। рдоाрдорд▓ा рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдкрд╣ुंрдЪा। рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рд╕ाрдл рдХрд╣ा рдХि рдЬिрди рдЕрдкрд░ाрдзों рдоें рд╕рдЬा 10 рд╕ाрд▓ рд╕े рдПрдХ рднी рджिрди рдХрдо рд╣ै, рдЙрдирдоें рдкुрд▓िрд╕ рдХो 60 рджिрди рдХे рднीрддрд░ рд╣ी рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рджेрдиी рд╣ोрдЧी। рдЗрд╕ рдлैрд╕рд▓े рдиे рд╣рдЬाрд░ों рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рди्рдпाрдп рдХे рджрд░рд╡ाрдЬे рдЦोрд▓ рджिрдП।
рдЖрдЗрдП рдЗрд╕े рдПрдХ рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдХрд╣ाрдиी рд╕े рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। рдоाрди рд▓ीрдЬिрдП рд░рдоेрд╢ рдиाрдо рдХे рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдкुрд▓िрд╕ рдиे рдзोрдЦाрдзрдб़ी (рднाрд░рддीрдп рди्рдпाрдп рд╕ंрд╣िрддा - BNS рдХी рдзाрд░ा 318) рдХे рдЖрд░ोрдк рдоें рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХिрдпा। рд░рдоेрд╢ рдХो рдкुрд▓िрд╕ рд╕्рдЯेрд╢рди рд╕े рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ рдХे рд╕ाрдордиे рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рд╡рд╣ां рд╕े рдЙрд╕े рдЬेрд▓ (Judicial Custody) рднेрдЬ рджिрдпा рдЧрдпा। рдзोрдЦाрдзрдб़ी рдХे рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдоें рдЕрдзिрдХрддрдо рд╕рдЬा 7 рд╕ाрд▓ рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдХे рд╡рдХीрд▓ рдиे рджिрди рдЧिрдирдиे рд╢ुрд░ू рдХिрдП।
рдкुрд▓िрд╕ рдЬांрдЪ рдоें рдвीрд▓ी рд░рд╣ी рдФрд░ 60 рджिрди рдмीрдд рдЧрдП। 61рд╡ें рджिрди рдХी рд╕ुрдмрд╣, рдкुрд▓िрд╕ рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рд▓ेрдХрд░ рдХोрд░्рдЯ рдирд╣ीं рдкрд╣ुंрдЪी। рд░рдоेрд╢ рдХे рд╡рдХीрд▓ рдиे рддुрд░ंрдд рдХोрд░्рдЯ рдоें рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд (Default Bail) рдХी рдЕрд░्рдЬी рд▓рдЧा рджी। рдЬैрд╕े рд╣ी рдЕрд░्рдЬी рд▓рдЧी, рд░рдоेрд╢ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдкрдХ्рдХा рд╣ो рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХे рджो рдШंрдЯे рдмाрдж рдЕрдЧрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рд▓े рднी рдЖрддी рд╣ै, рддो рднी рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рдлाрдпрджा рдирд╣ीं। рдХोрд░्рдЯ рдиे рд░рдоेрд╢ рдХी рдЕрд░्рдЬी рдоंрдЬूрд░ рдХी рдФрд░ рдЙрд╕े рддुрд░ंрдд рдЬ़рдоाрдирдд рджे рджी। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕рдордп рдХी рдкाрдмंрджी рдиे рд░рдоेрд╢ рдХो рд▓ंрдмी рдЬेрд▓ рд╕े рдмрдЪा рд▓िрдпा।
рдХाрдиूрдиी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा, рд╕рдЬा рдФрд░ рдЬ़рдоाрдирдд рдХे рдиिрдпрдо (Punishment & Process)
рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдкाрдиे рдХी рдХाрдиूрдиी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕рдордп рдХे рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕рдЯीрдХ рдЧрдгिрдд рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЬिрд╕ рджिрди рдЖрд░ोрдкी рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ (Magistrate) рдХे рд╕ाрдордиे рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ां рд╕े рд░िрдоांрдб (Remand) рдкрд░ рднेрдЬा рдЬाрддा рд╣ै, рдЙрд╕ी рджिрди рд╕े 60 рдпा 90 рджिрдиों рдХी рдЧिрдирддी рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЧिрдирддी рдЙрд╕ рджिрди рдЦрдд्рдо рд╣ोрддी рд╣ै рдЬрдм рдкुрд▓िрд╕ рдХोрд░्рдЯ рдоें рдЕрдкрдиी рдлाрдЗрдирд▓ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдпा рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рджाрдЦिрд▓ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╕рдордп рд╕ीрдоा рдЦрдд्рдо рд╣ोрдиे рдХे рдЕрдЧрд▓े рджिрди рддрдХ рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рджाрдЦिрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрддी, рддो рдЖрд░ोрдкी рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдХा рд╣рдХрджाрд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।
рдпрд╣ рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдмрд╣ुрдд рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рдХोрд░्рдЯ рдЦुрдж рд╕े рдЖрдкрдХो рдЬ़рдоाрдирдд рдирд╣ीं рджेрдЧा। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрд░ोрдкी рдХो рдЬ़рдоाрдирдд рдЕрд░्рдЬी (Bail Application) рджाрдЦिрд▓ рдХрд░рдиी рдкрдб़рддी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдХी рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдЖрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЖрдкрдиे рдЕрд░्рдЬी рд▓рдЧा рджी рдФрд░ рдЖрдк рдЬ़рдоाрдирдд рдмांрдб (Bail Bond) рднрд░рдиे рдХो рддैрдпाрд░ рд╣ैं, рддो рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ рдХे рдкाрд╕ рдЖрдкрдХो рдЫोрдб़рдиे рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХोрдИ рд╡िрдХрд▓्рдк рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдЗрд╕рдоें рдЬ़рдоाрдирдд рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рднाрд░ी рдЬुрд░्рдоाрдиा рдпा рдХोрд░्рдЯ рдлीрд╕ рдирд╣ीं рд▓рдЧрддी, рдХेрд╡рд▓ рдЕрджाрд▓рдд рдж्рд╡ाрд░ा рддрдп рдХी рдЧрдИ рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ाрд╢ि рдХा рдЬ़рдоाрдирдд рдмांрдб (Personal Bond рдФрд░ Surety) рднрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै।
рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рд╕рдЬा (Punishment) рдХी рдмाрдд рдХрд░ें, рддो рдЬ़рдоाрдирдд рдоिрд▓рдиे рдХा рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЖрд░ोрдкी рдмрд░ी рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдпा рдЙрд╕рдХी рд╕рдЬा рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдХेрд╡рд▓ рдЬेрд▓ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд░рд╣рдХрд░ рдХेрд╕ рд▓рдб़рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрддी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдмाрдж рдоें рдЯ्рд░ाрдпрд▓ (Trial) рдХे рджौрд░ाрди рдЖрд░ोрдк рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं, рддो рдХोрд░्рдЯ рдХाрдиूрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрдаोрд░ рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдФрд░ рдЬुрд░्рдоाрдиा рджोрдиों рддрдп рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╢ुрд░ुрдЖрддी рджौрд░ рдоें рдмिрдиा рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдХे рдЬेрд▓ рдоें рд░рд╣рдиा рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рд╕рдордЭें: рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी; рд╕рдордп рд╕ीрдоा (60/90 рджिрди) рдЦрдд्рдо рд╣ोрддे рд╣ी рдЖрд░ोрдкी рдХो рддुрд░ंрдд рдХोрд░्рдЯ рдоें рдЕрд░्рдЬी рд▓рдЧाрдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╕िрд░्рдл рдЬ़рдоाрдирдд рдмांрдб (Bail Bond) рднрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдмाрдж рдХोрд░्рдЯ рдХो рдЬ़рдоाрдирдд рджेрдиी рд╣ी рдкрдб़рддी рд╣ै।
60 рджिрди рдФрд░ 90 рджिрди рдХी рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдХे рдиिрдпрдоों рдоें рдЕंрддрд░
60 рджिрди рдоें рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдХा рдиिрдпрдо (60 Days Rule)
рднाрд░рдд рдХे рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рдХाрдиूрдиों (BNSS рдХी рдзाрд░ा 187) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдРрд╕े рд╕рднी рдЕрдкрд░ाрдз рдЬिрдирдХी рд╕рдЬा 10 рд╕ाрд▓ рд╕े рдХрдо рд╣ै, рдЙрдирдоें рдкुрд▓िрд╕ рдХो рд╣рд░ рд╣ाрд▓ рдоें 60 рджिрдиों рдХे рднीрддрд░ рдЬांрдЪ рдкूрд░ी рдХрд░рдХे рдЕрджाрд▓рдд рдоें рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ (рдЖрд░ोрдк рдкрдд्рд░) рдкेрд╢ рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЪोрд░ी, рд╕ाрдоाрди्рдп рдзोрдЦाрдзрдб़ी, рдоाрд░рдкीрдЯ рдФрд░ рдХрдИ рдЕрди्рдп рд╕ंрдЬ्рдЮेрдп рдЕрдкрд░ाрдз (Cognizable Offences) рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдпрджि 60 рджिрди рдкूрд░े рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдЕрдкрдиी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдирд╣ीं рд╕ौंрдкрддी, рддो 61рд╡ें рджिрди рдЖрд░ोрдкी рдХो рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдХा рдкूрд░्рдг рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓ рдЬाрддा рд╣ै। рд░ाрдХेрд╢ рдХुрдоाрд░ рдкॉрд▓ рдХेрд╕ рдХे рдмाрдж рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि "10 рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдХी рд╕рдЬा" рд╡ाрд▓े рдоाрдорд▓ों рдоें рднी 60 рджिрди рдХी рд╣ी рд╕рдордп-рд╕ीрдоा рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рд╣ै।
90 рджिрди рдоें рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдХा рдиिрдпрдо (90 Days Rule)
рдпрд╣ рд▓ंрдмी рд╕рдордп-рд╕ीрдоा рдХेрд╡рд▓ рдмेрд╣рдж рдЧंрднीрд░ рдФрд░ рдЬрдШрди्рдп рдЕрдкрд░ाрдзों рдХे рд▓िрдП рд░рдЦी рдЧрдИ рд╣ै। 90 рджिрди рдХा рдиिрдпрдо рдХेрд╡рд▓ рддीрди рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै:
рдкрд╣рд▓ा, рдЬрдм рдЕрдкрд░ाрдз рдХे рд▓िрдП рдоृрдд्рдпुрджंрдб (Death Penalty) рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ो।
рджूрд╕рд░ा, рдЬрдм рдЖрдЬीрд╡рди рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ (Life Imprisonment) рдХी рд╕рдЬा рд╣ो।
рддीрд╕рд░ा, рдЬрдм рдХाрдиूрди рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рди्рдпूрдирддрдо 10 рд╕ाрд▓ рдХी рд╕рдЬा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ो (рдЬैрд╕े рд╣рдд्рдпा, рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░, рдпा рдХрдб़े рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдиिрд░ोрдзी рдХाрдиूрди)।
рдЗрди рдмेрд╣рдж рдЧंрднीрд░ рдоाрдорд▓ों рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдХो рд╕рдмूрдд рдЬुрдЯाрдиे рдХे рд▓िрдП 90 рджिрди рдХा рд╕рдордп рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрджि 90 рджिрди рдХे рдмाрдж рднी рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдирд╣ीं рдЖрддी, рддрдм 91рд╡ें рджिрди рдЖрд░ोрдкी рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдоांрдЧ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрдХे рд╕ाрде рдРрд╕ा рд╣ो рддो рдХ्рдпा рдХрд░ें (Step-by-step Guide)
рдпрджि рдЖрдкрдХा рдХोрдИ рдЕрдкрдиा рдЬेрд▓ рдоें рд╣ै рдФрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдЬांрдЪ рдоें рджेрд░ी рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рддो рдЕрдкрдиी рдЖрдЬ़ाрджी рд╡ाрдкрд╕ рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рддुрд░ंрдд рдиीрдЪे рджिрдП рдЧрдП рдХрджрдо рдЙрдаाрдПं:
- Step 1: рдЬिрд╕ рджिрди рдЖрд░ोрдкी рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдХोрд░्рдЯ рдоें рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा, рдЙрд╕ рджिрди рд╕े рдХैрд▓ेंрдбрд░ рдкрд░ 60 рдпा 90 рджिрдиों рдХी рд╕рдЯीрдХ рдЧिрдирддी (Calculation) рдХрд░ें।
- Step 2: рддрдп рд╕рдордп-рд╕ीрдоा рдЦрдд्рдо рд╣ोрдиे рд╕े рджो-рддीрди рджिрди рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рдФрд░ рдЕрдиुрднрд╡ी рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рд╡рдХीрд▓ (Criminal Lawyer) рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░ें рдФрд░ рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдХी рдЕрд░्рдЬी рддैрдпाрд░ рдХрд░рд╡ा рд▓ें।
- Step 3: рд╕рдордп-рд╕ीрдоा рдЦрдд्рдо рд╣ोрдиे рдХे рдаीрдХ рдЕрдЧрд▓े рджिрди (61рд╡ें рдпा 91рд╡ें рджिрди) рд╕ुрдмрд╣ рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдХोрд░्рдЯ рдЦुрд▓рддे рд╣ी рдЕрд░्рдЬी (Bail Application) рджाрдЦिрд▓ рдХрд░ें।
- Step 4: рдХोрд░्рдЯ рдоें рдпрд╣ рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рд░рд╣ें рдХि рдЖрдк рдЬ़рдоाрдирдд рдмांрдб (Bail Bond) рдФрд░ рдЧाрд░ंрдЯрд░ (Surety) рдЙрд╕ी рджिрди рдкेрд╢ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рд▓ीрдЧрд▓ рдк्рд░ो рдЯिрдк (Legal Pro Tip): рдХाрдиूрди рдоें рдЗрд╕े 'рдЪूрд╣ा-рдмिрд▓्рд▓ी рдХा рдЦेрд▓' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ 60 рджिрди рдкूрд░े рд╣ो рдЧрдП рдФрд░ рдЖрдкрдиे рдЕрд░्рдЬी рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдИ, рдФрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдиे 61рд╡ें рджिрди рджोрдкрд╣рд░ рдоें рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рджाрдЦिрд▓ рдХрд░ рджी, рддो рдЖрдкрдХा рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдЙрд╕ी рдкрд▓ рд╣рдоेрд╢ा рдХे рд▓िрдП рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рдЗрд╕рд▓िрдП 61рд╡ें рджिрди рд╕ुрдмрд╣ рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЕрд░्рдЬी рд▓рдЧाрдиा рдмेрд╣рдж рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै!
рд▓ोрдЧ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдпे рдЧрд▓рддिрдпां рдХрд░рддे рд╣ैं (Common Mistakes to Avoid)
- рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдЬ़рдоाрдирдд рдоिрд▓рдиे рдХा рдЗंрддрдЬ़ाрд░ рдХрд░рдиा: рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЧрд▓рддी рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдиा рд╣ै рдХि 60 рджिрди рдкूрд░े рд╣ोрддे рд╣ी рдЬेрд▓рд░ рдЦुрдж рдЖрдкрдХो рдмाрд╣рд░ рдХрд░ рджेрдЧा। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдХोрд░्рдЯ рдоें рдЕрд░्рдЬी рд▓рдЧाрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै।
- рджिрдиों рдХी рдЧрд▓рдд рдЧिрдирддी рдХрд░рдиा: рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी рдХे рджिрди рдХो рдЫोрдб़ рджें, рд▓ेрдХिрди рд░िрдоांрдб (Remand) рдХे рдкрд╣рд▓े рджिрди рд╕े рдЧिрдирддी рд╢ुрд░ू рдХрд░ें। рдПрдХ рджिрди рдХी рднी рдЧрд▓рддी рдЖрдкрдХी рдЬ़рдоाрдирдд рд░рдж्рдж рдХрд░рд╡ा рд╕рдХрддी рд╣ै।
- рдЕрдзूрд░ी рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдХो рдЪुрдиौрддी рди рджेрдиा: рдХрдИ рдмाрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдХेрд╡рд▓ рд╕рдордп рд╕ीрдоा рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рдмिрдиा рдкूрд░ी рдЬांрдЪ рдХे рдЕрдзूрд░ी рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ (Incomplete Chargesheet) рдкेрд╢ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рд╡рдХीрд▓ рдХो рдЗрд╕े рдХोрд░्рдЯ рдоें рдЪुрдиौрддी рджेрдиी рдЪाрд╣िрдП।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ (Conclusion)
рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд (Default Bail) рднाрд░рддीрдп рди्рдпाрдп рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рдПрдХ рдмेрд╣рдж рддाрдХрддрд╡рд░ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै рдЬो рд╕ीрдзे рдЖрдкрдХी рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा (Personal Liberty) рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рдмाрд░-рдмाрд░ рдпрд╣ рд╕ाрдмिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдХोрдИ рднी рдЬांрдЪ рдПрдЬेंрд╕ी рдХाрдиूрди рд╕े рдКрдкрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। 60 рджिрди рдпा 90 рджिрди рдХी рд╕рдордп-рд╕ीрдоा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдиिрдпрдо рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдкुрд▓िрд╕ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдЦ्рдд рдбेрдбрд▓ाрдЗрди рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рдпा рдЖрдкрдХा рдХोрдИ рдЬाрдирдиे рд╡ाрд▓ा рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै, рддो рд╕рддрд░्рдХ рд░рд╣ें, рд╕рд╣ी рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рд╣ी рдХрджрдо рдЙрдаाрдПं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░ें। рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрдХो рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рдЙрдкрдпोрдЧी рд▓рдЧी рд╣ो, рддो рдЗрд╕े рдЕрдкрдиे рджोрд╕्рддों рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ाрде рд╡्рд╣ाрдЯ्рд╕рдПрдк (WhatsApp) рдФрд░ рдлेрд╕рдмुрдХ (Facebook) рдкрд░ рдЬрд░ूрд░ рд╢ेрдпрд░ рдХрд░ें рддाрдХि рд╣рд░ рдХोрдИ рдЕрдкрдиे рдХाрдиूрдиी рдЕрдзिрдХाрд░ рдЬाрди рд╕рдХे। рдиीрдЪे рдХрдоेंрдЯ рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиे рд╕рд╡ाрд▓ рднी рдкूрдЫें!
рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкूрдЫे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдХाрдиूрдиी рд╕рд╡ाрд▓ (Legal FAQs)
Q1. рдХ्рдпा рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдоिрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдХेрд╕ рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै?
Ans 1. рдЬी рдирд╣ीं। рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдоिрд▓рдиे рдХा рдорддрд▓рдм рдХेрд╡рд▓ рдЗрддрдиा рд╣ै рдХि рдЖрдк рдЬेрд▓ рдХे рдмाрд╣рд░ рд░рд╣рдХрд░ рдЕрдкрдиा рдоुрдХрджрдоा (Trial) рд▓рдб़ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдкुрд▓िрд╕ рдЕрдкрдиी рдЬांрдЪ рдЬाрд░ी рд░рдЦ рд╕рдХрддी рд╣ै рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдкेрд╢ рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЖрдкрдХा рдХेрд╕ рдХोрд░्рдЯ рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рддрд╣рдд рд╣ी рдЪрд▓ेрдЧा।
Q2. рдЕрдЧрд░ рдкुрд▓िрд╕ 61рд╡ें рджिрди рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдкेрд╢ рдХрд░ рджे, рддो рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा?
Ans 2. рдпрд╣ рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдкрд╣рд▓े рдХौрди рдХोрд░्рдЯ рдкрд╣ुंрдЪा। рдпрджि рдЖрдкрдиे 61рд╡ें рджिрди рд╕ुрдмрд╣ рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдХी рдЕрд░्рдЬी рд▓рдЧा рджी рд╣ै рдФрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдмाрдж рдоें рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рд▓ाрддी рд╣ै, рддो рдЖрдкрдХो рдЬ़рдоाрдирдд рдоिрд▓ рдЬाрдПрдЧी। рд▓ेрдХिрди рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрдиे рдЕрд░्рдЬी рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдИ рдФрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдиे рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдкेрд╢ рдХрд░ рджी, рддो рдЖрдкрдХा рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣рдоेрд╢ा рдХे рд▓िрдП рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПрдЧा।
Q3. рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдХे рд▓िрдП рдирдП рдХाрдиूрди BNSS рдХी рдХौрди рд╕ी рдзाрд░ा рд▓рдЧрддी рд╣ै?
Ans 3. рдирдП рдХाрдиूрди рднाрд░рддीрдп рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ंрд╣िрддा (BNSS) рдХी рдзाрд░ा 187 рдХे рддрд╣рдд рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдкुрд░ाрдиी рджंрдб рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕ंрд╣िрддा (CrPC) рдХी рдзाрд░ा 167(2) рдХी рдЬрдЧрд╣ рд▓ाрдЧू рд╣ुрдЖ рд╣ै।
Q4. рдХ्рдпा рд╣рдд्рдпा (Murder) рдЬैрд╕े рдЧंрднीрд░ рдоाрдорд▓ों рдоें рднी рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै?
Ans 4. рд╣ाँ, рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╣рдд्рдпा рдЬैрд╕े рдЧंрднीрд░ рдоाрдорд▓ों (рдЬрд╣ाँ рдЖрдЬीрд╡рди рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдпा рдлांрд╕ी рдХी рд╕рдЬा рд╣ै) рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдХो рдЬांрдЪ рдХे рд▓िрдП 90 рджिрди рдХा рд╕рдордп рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрджि рдкुрд▓िрд╕ 90 рджिрдиों рдХे рднीрддрд░ рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдкेрд╢ рдХрд░рдиे рдоें рд╡िрдлрд▓ рд░рд╣рддी рд╣ै, рддो рдЖрд░ोрдкी рдХो 91рд╡ें рджिрди рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै।
Q5. рдХ्рдпा рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдмрдб़ी рдлीрд╕ рдпा рдкैрд╕े рджेрдиे рдкрдб़рддे рд╣ैं?
Ans 5. рдирд╣ीं, рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдХे рд▓िрдП рдХोрд░्рдЯ рдХो рдХोрдИ рднाрд░ी рдлीрд╕ рдпा рдЬुрд░्рдоाрдиा рдирд╣ीं рджेрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЖрдкрдХो рдХेрд╡рд▓ рдЕрджाрд▓рдд рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдЬ़рдоाрдирдд рд░ाрд╢ि (Bail Amount) рдХा рдПрдХ рдЬ़рдоाрдирдд рдмांрдб (Bail Bond) рдФрд░ рдПрдХ рдЧाрд░ंрдЯрд░ (Surety) рдкेрд╢ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै рддाрдХि рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ो рд╕рдХे рдХि рдЖрдк рдХोрд░्рдЯ рдХी рд╣рд░ рддाрд░ीрдЦ рдкрд░ рд╣ाрдЬिрд░ рд╣ोंрдЧे।
Q6. рдХ्рдпा рдЬрдЬ (Judge) рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рджेрдиे рд╕े рдордиा рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै?
Ans 6. рдпрджि рд╕рдордп-рд╕ीрдоा (60 рдпा 90 рджिрди) рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै, рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рджाрдЦिрд▓ рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рд╣ै, рдФрд░ рдЖрд░ोрдкी рдиे рдЬ़рдоाрдирдд рдмांрдб рднрд░рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдЬрддा рджी рд╣ै, рддो рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ рдХे рдкाрд╕ рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рджेрдиे рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХोрдИ рдЕрди्рдп рд╡िрдХрд▓्рдк рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдпрд╣ рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ рдХा рд╡िрд╡ेрдХ (Discretion) рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЖрд░ोрдкी рдХा рдкूрд░्рдг рдХाрдиूрдиी рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै।
Q7. рджिрдиों рдХी рдЧिрдирддी рдХिрд╕ рджिрди рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै? рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी рдХे рджिрди рд╕े рдпा рдХोрд░्рдЯ рдоें рдкेрд╢ी рдХे рджिрди рд╕े?
Ans 7. рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рджिрдиों рдХी рдЧिрдирддी рдЙрд╕ рджिрди рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕ рджिрди рдЖрд░ोрдкी рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ рдХे рд╕ाрдордиे рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ рдЙрд╕े рдкुрд▓िрд╕ рд░िрдоांрдб (Police Custody) рдпा рди्рдпाрдпिрдХ рд╣िрд░ाрд╕рдд (Judicial Custody) рдоें рднेрдЬрдиे рдХा рдЖрджेрд╢ рджेрддा рд╣ै। рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी рдХा рдкрд╣рд▓ा рджिрди рдЗрд╕рдоें рдирд╣ीं рдЧिрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
Q8. рдХ्рдпा рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрдкрд░ाрдзों (Economic Offences) рдоें рднी рдпрд╣ рдиिрдпрдо рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै?
Ans 8. рд╣ाँ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрдкрд░ाрдзों рдоें рднी рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдХा рдиिрдпрдо рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХाрдиूрдиों (рдЬैрд╕े PMLA рдпा UAPA) рдоें рдЬांрдЪ рдХा рд╕рдордп 180 рджिрдиों рддрдХ рдмрдв़ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рднी рдкुрд▓िрд╕ рдХो рдХोрд░्рдЯ рд╕े рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдиुрдорддि рд▓ेрдиी рдкрдб़рддी рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдп рдзोрдЦाрдзрдб़ी рдоें 60 рдпा 90 рджिрди рдХा рд╣ी рдиिрдпрдо рдЪрд▓рддा рд╣ै।
Q9. рдЕрдЧрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рджाрдЦिрд▓ рдХрд░ рджे рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдЕрдзूрд░ी рд╣ो, рддрдм рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा?
Ans 9. рдХेрд╡рд▓ рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдмिрдиा рдаोрд╕ рдЬांрдЪ рдХे рдЕрдзूрд░ी рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ (Incomplete Chargesheet) рджाрдЦिрд▓ рдХрд░рдиा рдХाрдиूрдирди рдЧрд▓рдд рд╣ै। рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рдХрд╣ा рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд░ рдЪाрд░्рдЬрд╢ीрдЯ рдоें рдХोрдИ рдоुрдЦ्рдп рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдпा рдлॉрд░ेंрд╕िрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдЧाрдпрдм рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдХोрд░्рдЯ рд╕ंрдЬ्рдЮाрди (Cognizance) рд╣ी рди рд▓े рд╕рдХे, рддो рдЖрд░ोрдкी рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдоांрдЧ рд╕рдХрддा рд╣ै।
Q10. рдХ्рдпा рдПрдХ рдмाрд░ рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдоिрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╕े рд░рдж्рдж (Cancel) рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै?
Ans 10. рд╣ाँ, рдпрджि рдбिрдл़ॉрд▓्рдЯ рдЬ़рдоाрдирдд рдоिрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдЖрд░ोрдкी рдЧрд╡ाрд╣ों рдХो рдбрд░ाрддा-рдзрдордХाрддा рд╣ै, рд╕рдмूрддों рдХे рд╕ाрде рдЫेрдб़рдЫाрдб़ рдХрд░рддा рд╣ै, рджेрд╢ рдЫोрдб़рдХрд░ рднाрдЧрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै, рдпा рдХोрд░्рдЯ рдХी рддाрд░ीрдЦों рдкрд░ рд╣ाрдЬिрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै, рддो рдХोрд░्рдЯ рдЙрд╕рдХी рдЬ़рдоाрдирдд рд░рдж्рдж рдХрд░рдХे рдЙрд╕े рд╡ाрдкрд╕ рдЬेрд▓ рднेрдЬ рд╕рдХрддा рд╣ै।